Dəmir çatışmazlığının əlamətləri hansılardır? Qadınlarda niyə tez-tez olur?

Qısaca:

• Dəmir bədənə oksigen daşıyan qırmızı qan hüceyrələrinin yaranması üçün lazımdır (NHS).
• ÜST-ə görə 2019-cu ildə dünyada 15–49 yaşlı hamilə olmayan qadınların 30%-ində, hamilələrin isə 37%-ində anemiya var idi. Anemiyanın qida ilə bağlı ən çox rast gəlinən səbəbi dəmir çatışmazlığıdır.
• 19–49 yaşlı qadınların gündə 14,8 mq dəmirə ehtiyacı var; kişilərin ehtiyacı 8,7 mq-dır (NHS).
• Güclü aybaşı qanaxması və hamiləlik dəmir çatışmazlığı anemiyasının çox geniş yayılmış səbəbləridir (NHS).
• Dəmir tableti həkim tövsiyəsi ilə istifadə olunur. Uşaqların əli çatmayan yerdə saxlanmalıdır; uşaqlarda artığı ölümcül ola bilər (NHS).

Dəmir nəyə yarayır?

NHS-ə görə dəmir bədənə oksigen daşıyan qırmızı qan hüceyrələrinin yaranmasında vacibdir. Dəmir azaldıqda bu hüceyrələr kifayət qədər yarana bilmir və dəmir çatışmazlığı anemiyası inkişaf edir.

ÜST anemiyanı qırmızı qan hüceyrələrinin sayının və ya onların içindəki hemoqlobinin normadan aşağı olması kimi təyin edir. Hemoqlobin azaldıqda orqan və toxumalara kifayət qədər oksigen çatdırılmır. Anemiya özlüyündə xəstəlik deyil, başqa bir vəziyyətin əlamətidir (ÜST).

Dəmir çatışmazlığının əlamətləri hansılardır?

NHS-ə görə dəmir çatışmazlığı anemiyasının tez-tez rast gəlinən əlamətləri:

• Yorğunluq və enerji azlığı
• Nəfəs darlığı
• Ürək döyüntüsünü hiss etmə (ürəkdöyünmə)
• Həmişəkindən solğun dəri
• Baş ağrısı

Daha az rast gəlinən əlamətlər:

• Qulaqda və ya başda küy, vızıltı
• Yeməklərin dadının fərqli gəlməsi
• Qaşınma
• Dildə yara və ya ağrı
• Saç tökülməsi: darayanda və ya yuyanda daha çox saç tökülür
• Kağız, buz kimi yemək olmayan şeyləri yemək istəyi (pika)
• Udma çətinliyi
• Ağız kənarlarında ağrılı yaralar
• Qaşıqvari dırnaqlar kimi dırnaq dəyişiklikləri
• Narahat ayaqlar sindromu

ÜST həmçinin başgicəllənməni və əl-ayaqların üşüməsini sayır. Ağır anemiyada ağız və burun içində və dırnaq altında solğunluq, tez nəfəs alma, ürəyin tez döyünməsi, ayağa qalxanda başgicəllənmə və asan göyərmə görülə bilər (ÜST).

Bu əlamətlərin çoxu başqa səbəblərlə də olur. Yorğunluğun və ya saç tökülməsinin dəmirdən olub-olmadığını yalnız qan analizi göstərir.

Qadınlarda dəmir çatışmazlığı niyə tez-tez olur?

ÜST-ə görə anemiyadan ən çox əziyyət çəkən qruplar kiçik uşaqlar, aybaşı görən yeniyetmə qızlar və qadınlar, hamilələr və doğuş etmiş qadınlardır. Səbəbləri:

• Aybaşı qanaxması: ÜST-ə görə daimi güclü aybaşı qanaxması anemiyanın tez-tez rast gəlinən səbəbidir. NHS də güclü aybaşını dəmir çatışmazlığı anemiyasının ən geniş yayılmış səbəblərindən biri sayır. Güclü aybaşının əlamətlərini Aybaşı neçə gün çəkir? yazımızda izah etdik.
• Hamiləlik və doğuş: hamiləlikdə qanın həcmi artır; doğuş zamanı və sonra qan itkisi olur (ÜST). NHS-ə görə hamiləlikdəki dəmir çatışmazlığı anemiyası əsasən qidada dəmirin az olmasından qaynaqlanır.
• Qidalanma: ÜST-ə görə dəmir çatışmazlığı ən çox qidalarla kifayət qədər dəmir alınmamasından olur.
• Mədə və bağırsaqda qanaxma: ibuprofen və aspirin kimi qeyri-steroid ağrıkəsicilər, mədə xorası, bağırsaq və ya qida borusunun iltihabı və babasil buna səbəb ola bilər (NHS).

NHS-ə görə 19–49 yaşlı qadınların gündəlik dəmir ehtiyacı 14,8 mq-dır. Kişilər və 50 yaşdan yuxarı qadınlar üçün bu miqdar 8,7 mq-dır. 50 yaşdan sonra aybaşı görməyə davam edən qadınların ehtiyacı 19–49 yaş qrupu ilə eyni ola bilər.

Dəmir çatışmazlığı necə müəyyən edilir?

NHS-ə görə həkim əvvəlcə həyat tərzinizi və sağlamlıq tarixçənizi soruşur, sonra qan analizi təyin edir:

• Ümumi qan analizi (hemoqram): qırmızı qan hüceyrələrinin sayının normal olub-olmadığını göstərir. Eyni analiz B12 və folat çatışmazlığı ilə bağlı anemiyaları araşdırmağa da kömək edir (NHS).
• Ferritin: bədəndəki dəmir ehtiyatını göstərir. Əlamətlər yaranmamışdan əvvəl də dəmirin azaldığını göstərə bilər (MedlinePlus).

MedlinePlus-a görə ferritin analizi əlamətlər yaranmamışdan əvvəl də risk qrupunda olanlara təyin edilə bilər: arıq olanlar, güclü aybaşı qanaxması olanlar, hamilələr və qida maddələrini yaxşı mənimsəyə bilməyənlər (məsələn, iltihabi bağırsaq xəstəliyi olanlar və ya mədə-bağırsaq əməliyyatı keçirənlər).

Anemiyanın səbəbi aydın deyilsə, həkim nəcisdə gizli qan analizi təyin edə və ya sizi mütəxəssisə yönləndirə bilər (NHS). NICE güclü aybaşı qanaxması olan hər qadında ümumi qan analizi aparılmasını tövsiyə edir.

Dəmir çatışmazlığında nə edilir?

NHS-ə görə əvvəlcə çatışmazlığın səbəbi tapılır, məsələn, güclü aybaşı və ya xora. Həkim səbəbə görə yol təklif edir.

• Dəmir tableti: qan analizi qırmızı qan hüceyrələrinin aşağı olduğunu göstərirsə, həkim dəmir tableti tövsiyə edir. NHS-ə görə tablet adətən təxminən 6 ay qəbul edilir və həkim bir neçə ay ərzində qan analizini təkrarlayır. Qəbizlik və ya ishal, qarın ağrısı, mədə yanması, ürəkbulanma və nəcisin tündləşməsi ola bilər. Tableti yeməklə və ya yeməkdən dərhal sonra qəbul etmək bu yan təsirləri azalda bilər (NHS).
• Qidalanma: qidalanmanız çatışmazlığa təsir edirsə, həkim dəmirlə zəngin qidalar tövsiyə edir (NHS).

Dəmir əlavəsini özbaşına uzun müddət və yüksək miqdarda qəbul etməyin. NHS-ə görə gündə 20 mq-dan çox dəmir qəbizlik, ürəkbulanma, qusma və mədə ağrısına səbəb ola bilər; çox yüksək dozalar, xüsusən uşaqlarda, ölümcül ola bilər.

Dəmir hansı qidalarda var?

NHS-ə görə yaxşı dəmir mənbələri:

• Qırmızı ət
• Paxlalılar: lobya, noxud, mərci, yaşıl noxud
• Qoz-fındıq
• Quru meyvələr: qurudulmuş ərik, gavalı qurusu, kişmiş
• Dəmir əlavə edilmiş səhər yeməyi yarmaları və çörəklər
• Tünd yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər
• Qaraciyər (hamiləlikdə ondan çəkinmək lazımdır)

Mənimsənilməyə təsir edənlər: ÜST-ə görə meyvə və tərəvəzlərdəki C vitamini dəmirin mənimsənilməsinə kömək edir. Çay, qəhvə, kakao, kalsium və kəpək isə dəmirin mənimsənilməsini ləngidir. Bunları dəmirlə zəngin yeməklərlə eyni vaxtda qəbul etməyin. Kalsium və dəmir əlavəsi qəbul edirsinizsə, onları günün fərqli vaxtlarında qəbul edin (ÜST).

Nə vaxt həkimə müraciət etməlisiniz?

• Dəmir çatışmazlığı anemiyanız ola biləcəyini düşünürsünüzsə (NHS)
• Aybaşınız güclüdürsə və sizi yorursa və ya gündəlik həyatınıza təsir edirsə (NHS)
• Yemək olmayan şeyləri yemək istəyi, qaşıqvari dırnaqlar və ya narahat ayaqlar kimi daha az rast gəlinən əlamətlər hiss etmisinizsə
• İbuprofen və ya aspirin kimi ağrıkəsiciləri tez-tez qəbul edirsinizsə və ya mədə şikayətləriniz varsa; NHS mədə və bağırsaqda qanaxmanı dəmir çatışmazlığının tez-tez rast gəlinən səbəbləri arasında sayır
• Hamiləsinizsə və ya hamiləlik planlaşdırırsınızsa

Tez-tez verilən suallar

Dəmir çatışmazlığı saç tökülməsinə səbəb olurmu?

Ola bilər. NHS saç tökülməsini dəmir çatışmazlığı anemiyasının daha az rast gəlinən əlamətləri arasında sayır.

Dəmir çatışmazlığı, yoxsa B12 çatışmazlığı?

Hər ikisi anemiyaya səbəb olur və yorğunluq kimi oxşar əlamətlər verir. Ümumi qan analizi hər ikisini araşdırmağa kömək edir (NHS).

Çay dəmirin mənimsənilməsinə mane olurmu?

ÜST-ə görə çay və qəhvə dəmirin mənimsənilməsini ləngidir. NHS də dəmir çatışmazlığı anemiyası olanlara çay, qəhvə, süd və süd məhsullarını daha az qəbul etməyi tövsiyə edir. Bunları dəmirlə zəngin yeməklərlə eyni vaxtda qəbul etməməyə çalışın.

Dəmir çatışmazlığı nə qədər müddətə düzəlir?

NHS-ə görə dəmir tableti adətən təxminən 6 ay qəbul edilir. Həkim bir neçə ay ərzində qan analizini təkrarlayaraq dəmir səviyyəsinin normaya qayıdıb-qayıtmadığını izləyir.