Demir Eksikliği Belirtileri Nelerdir? Kadınlarda Neden Sık Görülür?

Kısaca:

• Demir, vücuda oksijen taşıyan kırmızı kan hücrelerinin yapımı için gereklidir (NHS).
• DSÖ'ye göre 2019'da dünyada 15–49 yaş arasındaki gebe olmayan kadınların %30'unda, gebelerin %37'sinde anemi vardı. Aneminin en sık beslenme kaynaklı nedeni demir eksikliğidir.
• 19–49 yaş arasındaki kadınların günde 14,8 mg demire ihtiyacı var; erkeklerin ihtiyacı 8,7 mg (NHS).
• Yoğun adet kanaması ve gebelik demir eksikliği anemisinin çok sık nedenleridir (NHS).
• Demir tableti hekim önerisiyle kullanılır. Çocukların eline geçmemeli; çocuklarda fazlası öldürücü olabilir (NHS).

Demir ne işe yarar?

NHS'e göre demir, vücuda oksijen taşıyan kırmızı kan hücrelerinin yapımında önemlidir. Demir azalınca bu hücreler yeterince yapılamaz ve demir eksikliği anemisi gelişir.

DSÖ anemiyi, kırmızı kan hücrelerinin sayısının ya da içlerindeki hemoglobinin olağandan düşük olması diye tanımlar. Hemoglobin azalınca organlara ve dokulara yeterince oksijen taşınamaz. Anemi kendi başına bir hastalık değil, altta yatan bir durumun işaretidir (DSÖ).

Demir eksikliğinin belirtileri nelerdir?

NHS'e göre demir eksikliği anemisinin sık belirtileri:

• Yorgunluk ve enerji düşüklüğü
• Nefes darlığı
• Kalp atışını hissetme (çarpıntı)
• Her zamankinden soluk cilt
• Baş ağrısı

Daha az görülen belirtiler:

• Kulak çınlaması ya da kafanın içinde vızıltı
• Yiyeceklerin tadının farklı gelmesi
• Kaşıntı
• Dilde yara ya da ağrı
• Saç dökülmesi: tararken ya da yıkarken daha fazla saç dökülmesi
• Kâğıt, buz gibi yiyecek olmayan şeyleri yeme isteği (pika)
• Yutma güçlüğü
• Ağız kenarlarında ağrılı yaralar
• Kaşık biçimli tırnaklar gibi tırnak değişiklikleri
• Huzursuz bacaklar sendromu

DSÖ ayrıca baş dönmesini ve el ayaklarda üşümeyi sayar. Ağır anemide ağız ve burun içinde ve tırnak altında solukluk, hızlı nefes alma, hızlı kalp atışı, ayağa kalkınca baş dönmesi ve kolay morarma görülebilir (DSÖ).

Bu belirtilerin çoğu başka nedenlerle de görülür. Yorgunluğun ya da saç dökülmesinin demirden olup olmadığını ancak kan testi gösterir.

Kadınlarda demir eksikliği neden sık görülür?

DSÖ'ye göre anemiden en çok etkilenen gruplar küçük çocuklar, adet gören genç kızlar ve kadınlar, gebeler ve doğum yapmış kadınlardır. Nedenleri:

• Adet kanaması: DSÖ'ye göre sürekli yoğun adet kanaması sık bir anemi nedenidir. NHS de yoğun adeti demir eksikliği anemisinin çok sık nedenlerinden biri sayar. Yoğun adetin işaretlerini Regl Kaç Gün Sürer? yazımızda anlattık.
• Gebelik ve doğum: Gebelikte kan hacmi artar; doğum sırasında ve sonrasında kan kaybı olur (DSÖ). NHS'e göre gebelikteki demir eksikliği anemisi çoğunlukla beslenmedeki demir eksikliğinden kaynaklanır.
• Beslenme: DSÖ'ye göre demir eksikliği en çok besinlerle yeterli demir alınmamasından olur.
• Mide ve bağırsakta kanama: İbuprofen ve aspirin gibi steroid olmayan ağrı kesiciler, mide ülseri, bağırsak ya da yemek borusu iltihabı ve hemoroit buna yol açabilir (NHS).

NHS'e göre 19–49 yaş arasındaki kadınların günlük demir ihtiyacı 14,8 mg'dır. Erkekler ve 50 yaş üstü kadınlar için bu miktar 8,7 mg'dır. 50 yaşından sonra adet görmeye devam eden kadınların ihtiyacı 19–49 yaş grubuyla aynı olabilir.

Demir eksikliği nasıl anlaşılır?

NHS'e göre hekim önce yaşam tarzını ve sağlık geçmişini sorar, sonra kan testi ister:

• Tam kan sayımı (hemogram): Kırmızı kan hücrelerinin sayısının olağan olup olmadığını gösterir. Aynı test B12 ve folat eksikliğine bağlı anemileri de araştırmaya yardım eder (NHS).
• Ferritin: Vücuttaki demir deposunu gösterir. Belirtiler ortaya çıkmadan önce de demirin azaldığını gösterebilir (MedlinePlus).

MedlinePlus'a göre ferritin testi, belirti ortaya çıkmadan önce de risk taşıyanlarda istenebilir: zayıf olanlar, yoğun adet kanaması olanlar, gebeler ve besinleri iyi ememeyenler (örneğin iltihabi bağırsak hastalığı olanlar ya da mide-bağırsak ameliyatı geçirenler).

Aneminin nedeni belli değilse hekim dışkıda gizli kan testi isteyebilir ya da seni bir uzmana yönlendirebilir (NHS). NICE, aşırı adet kanaması olan her kadında tam kan sayımı yapılmasını önerir.

Demir eksikliğinde ne yapılır?

NHS'e göre önce eksikliğin nedeni bulunur, örneğin yoğun adet ya da bir ülser. Hekim nedene göre bir yol önerir.

• Demir tableti: Kan testi kırmızı kan hücrelerinin düşük olduğunu gösterirse hekim demir tableti önerir. NHS'e göre tablet genellikle yaklaşık 6 ay kullanılır ve hekim birkaç ay içinde kan testini tekrarlar. Kabızlık ya da ishal, karın ağrısı, mide yanması, bulantı ve dışkının koyulaşması olabilir. Tableti yemekle ya da yemekten hemen sonra almak bu yan etkileri azaltabilir (NHS).
• Beslenme: Beslenmen eksikliğe katkıda bulunuyorsa hekim demirden zengin besinleri önerir (NHS).

Demir takviyesini kendi başına uzun süre ve yüksek miktarda kullanma. NHS'e göre günde 20 mg'ın üzerindeki demir kabızlık, bulantı, kusma ve mide ağrısı yapabilir; çok yüksek dozlar, özellikle çocuklarda öldürücü olabilir.

Demir hangi besinlerde var?

NHS'e göre iyi demir kaynakları:

• Kırmızı et
• Kuru baklagiller: barbunya, nohut, mercimek, bezelye
• Kuruyemişler
• Kuru meyveler: kuru kayısı, kuru erik, kuru üzüm
• Demir eklenmiş kahvaltılık gevrekler ve ekmekler
• Koyu yeşil yapraklı sebzeler
• Karaciğer (gebelikte kaçınılmalıdır)

Emilimi etkileyenler: DSÖ'ye göre meyve ve sebzelerdeki C vitamini demirin emilimine yardım eder. Çay, kahve, kakao, kalsiyum ve kepek ise demirin emilimini yavaşlatır. Bunları demirden zengin öğünlerle aynı anda tüketme. Kalsiyum ve demir takviyesi kullanıyorsan ikisini günün farklı saatlerinde al (DSÖ).

Ne zaman hekime gitmelisin?

• Demir eksikliği anemin olabileceğini düşünüyorsan (NHS)
• Adetin yoğunsa ve seni yoruyorsa ya da günlük hayatını etkiliyorsa (NHS)
• Yiyecek olmayan şeyleri yeme isteği, kaşık biçimli tırnaklar ya da huzursuz bacaklar gibi daha az görülen belirtiler fark ettiysen
• İbuprofen ya da aspirin gibi ağrı kesicileri sık kullanıyorsan ya da mide şikâyetlerin varsa; NHS mide ve bağırsakta kanamayı demir eksikliğinin sık nedenleri arasında sayar
• Gebeysen ya da gebelik planlıyorsan

Sık sorulanlar

Demir eksikliği saç dökülmesi yapar mı?

Yapabilir. NHS saç dökülmesini demir eksikliği anemisinin daha az görülen belirtileri arasında sayar.

Demir eksikliği mi, B12 eksikliği mi?

İkisi de anemi yapar ve yorgunluk gibi benzer belirtiler verir. Tam kan sayımı ikisini de araştırmaya yardım eder (NHS).

Çay demir emilimini engeller mi?

DSÖ'ye göre çay ve kahve demirin emilimini yavaşlatır. NHS de demir eksikliği anemisi olanlara çay, kahve, süt ve süt ürünlerini daha az tüketmelerini önerir. Bunları demirden zengin öğünlerle aynı anda almamaya çalış.

Demir eksikliği ne kadar sürede düzelir?

NHS'e göre demir tableti genellikle yaklaşık 6 ay kullanılır. Hekim birkaç ay boyunca kan testini tekrarlayarak demir düzeyinin olağana dönüp dönmediğini izler.