PMS (aybaşıöncəsi sindrom) nədir? Əlamətlər, səbəblər və nə kömək edir

Qısaca:

• Əlamətlər ovulyasiyadan sonra başlayır, aybaşı başladıqda bir neçə gün ərzində azalır.
• Dəqiq səbəb bilinmir; dövr ərzində dəyişən hormonlara həssaslığın rol oynadığı düşünülür.
• Müntəzəm idman, qidalanma, yuxu və stressin idarə edilməsi ilk addımlardır.
• Əlamətlər gündəlik həyatınızı çətinləşdirirsə və ya çox ağırdırsa (PMDD), həkimə müraciət edin.

PMS nədir?

Aybaşıöncəsi sindrom dövrün ikinci yarısında, yəni ovulyasiyadan sonra başlayıb aybaşı ilə azalan əlamətlər toplusudur (ABŞ Qadın Sağlamlığı Ofisi). Əlamətlərin hər dövrdə oxşar vaxtda başlaması və aybaşıdan sonra keçməsi PMS-i digər hallardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir.

PMS çox yayğındır. ABŞ Qadın Sağlamlığı Ofisinə görə qadınların 90%-dən çoxu aybaşıdan əvvəl bəzi əlamətlər yaşadığını bildirir; hər dörd qadından üçə qədəri həyatının müəyyən dövründə PMS əlamətləri yaşadığını deyir. Ən çox 30-lu yaşlarda görülür; 30-ların sonu və 40-lı yaşlarda menopauzaya yaxınlaşdıqca əlamətlər arta bilər.

PMS nə vaxt başlayır?

PMS əlamətləri adətən aybaşıdan bir–iki həftə əvvəl başlayır və aybaşı başladıqdan sonrakı bir neçə gün ərzində keçir. Həkimlər PMS-i qiymətləndirərkən bu qanunauyğunluğa baxır (ABŞ Qadın Sağlamlığı Ofisi):

• Əlamətlər aybaşıdan əvvəlki 5 gün ərzində yaranır,
• Bu, ən azı üç dövr ardıcıl təkrarlanır,
• Əlamətlər aybaşı başladıqdan sonrakı 4 gün ərzində keçir,
• Əlamətlər gündəlik həyata təsir edir.

PMS əlamətləri hansılardır?

Əlamətlər aydan aya dəyişə bilər (NHS). Ən çox görülənlər:

Emosional əlamətlər:

• Əhval dəyişiklikləri
• Əsəbilik, gərginlik
• Narahatlıq, özünü daha emosional hiss etmək
• Kefsizlik, ruh düşkünlüyü

Fiziki əlamətlər:

• Köp və ya sancı
• Döşlərdə həssaslıq
• Baş ağrısı
• Sızanaq, saçın yağlanması
• Yorğunluq, yuxu rejimində dəyişiklik
• İştaha dəyişikliyi, müəyyən qidalara istək

Aybaşıdan əvvəl şirniyyat istəyinin və əhval dəyişikliklərinin səbəblərini PMS dövründə şirniyyat istəyi və əhval dəyişiklikləri yazımızda ətraflı izah etdik.

PMS niyə yaranır?

Dəqiq səbəb tam bilinmir (NHS). Dövr ərzində dəyişən hormon səviyyələri və bəzi qadınların bu dəyişikliklərə daha həssas olması əsas izahdır. Eyni hormonal dəyişiklik bir qadında nəzərəçarpan əlamətlər yaradarkən digərində hiss olunmaya bilər. Stress, az yuxu və siqaret əlamətləri ağırlaşdıra bilər.

PMS, yoxsa PMDD?

Premenstrual disforik pozuntu (PMDD) PMS-in daha ağır formasıdır. Əlamətlər oxşardır, amma çox daha güclüdür; dərin kefsizlik, ümidsizlik, güclü qəzəb və ya narahatlıq işə, təhsilə və münasibətlərə ciddi təsir edir (NHS). ABŞ Qadın Sağlamlığı Ofisinə görə reproduktiv yaşdakı qadınların 5%-dən azında görülür.

PMDD-dən şübhələnirsinizsə, həkimə müraciət edin. Özünüzə zərər vermək düşüncələriniz varsa, gözləmədən 112-yə zəng edin və ya ən yaxın təcili yardım şöbəsinə gedin (NHS).

PMS-ə nə kömək edir?

Əlamət gündəliyi tutun

Ən azı iki tsikl ərzində əlamətlərinizi və hansı gün başladığını qeyd edin (NHS). Bu, qanunauyğunluğu görməyə və həkimlə danışarkən konkret məlumat verməyə kömək edir. Əlamətlərin aybaşıdan əvvəl başlayıb aybaşı ilə azalması PMS-i düşündürür.

Müntəzəm idman

Ay boyunca müntəzəm aerob məşq — yerimə, üzgüçülük, velosiped — tövsiyə olunur (ABŞ Qadın Sağlamlığı Ofisi, NHS).

Qidalanma

NHS balanslı qidalanmanı və 2–3 saatdan bir kiçik porsiyalar yeməyi tövsiyə edir. ABŞ Qadın Sağlamlığı Ofisi də aybaşıdan əvvəlki iki həftədə kofein, duz və şəkəri azaltmağı tövsiyə edir.

Yuxu və stress

Hər gecə təxminən səkkiz saat yatmağa çalışın (ABŞ Qadın Sağlamlığı Ofisi). Yoqa və meditasiya kimi stressi azaldan üsullar kömək edə bilər (NHS). Siqaret və həddindən artıq alkoqol əlamətləri ağırlaşdıra bilər.

Əlavələr: araşdırmalar nə deyir?

ABŞ Qadın Sağlamlığı Ofisinin xülasəsinə görə:

• Kalsium: Tədqiqatlar bəzi PMS əlamətlərini azalda bildiyini göstərir.
• B6 vitamini: Əhval dəyişiklikləri və köp kimi əlamətlərdə kömək edə bilər.
• Maqnezium: Nəticələr qarışıqdır; bəzi əlamətlərdə faydalı ola bilər.
• Omeqa-3 və omeqa-6 yağ turşuları: Sancı və bəzi əlamətlərdə faydalı ola bilər.

Vitex (Vitex agnus-castus) haqqında 14 tədqiqatı birləşdirən meta-analizdə əlamətlərin nəzərəçarpan azalması görüldü. Lakin tədqiqatların çoxunda yüksək qərəz riski vardı və nəticələr bir-birindən çox fərqlənirdi; müəlliflər qəti nəticə çıxarmağın mümkün olmadığını bildirir (Verkaik və b., 2017). Ətraflı məlumat üçün Vitex nədir? PMS-ə faydaları nələrdir? və Hər maqnezium eynidirmi? yazılarımıza baxa bilərsiniz.

Əlavə istifadə etməzdən əvvəl əczaçı və ya həkimlə məsləhətləşin; xüsusilə müntəzəm dərman qəbul edirsinizsə (NHS).

Həkimin tövsiyə edə biləcəyi seçimlər

Həyat tərzi dəyişiklikləri kifayət etməzsə, həkim doğuşa nəzarət həbi kimi hormonal üsulları, koqnitiv davranış terapiyasını və ya bəzi antidepressantları qiymətləndirə bilər (NHS). Bu qərarlar fərdidir.

Nə vaxt həkimə müraciət etməlisiniz?

• Həyat tərzi dəyişikliklərinə baxmayaraq əlamətlər yaxşılaşmırsa
• Əlamətlər işinizə, təhsilinizə və ya münasibətlərinizə nəzərəçarpan təsir edirsə
• Əlamətlər aybaşıdan sonra da davam edirsə
• Dərin ümidsizlik və ya özünüzə zərər vermək düşüncələri yaşayırsınızsa (gözləmədən yardım alın)

Tez-tez verilən suallar

PMS aybaşıdan neçə gün əvvəl başlayır?

Adətən aybaşıdan bir–iki həftə əvvəl, ovulyasiyadan sonra başlayır. Əlamətlərin çoxu aybaşıdan əvvəlki son 5 gündə güclənir və aybaşı başladıqdan sonrakı 4 gün ərzində keçir (ABŞ Qadın Sağlamlığı Ofisi).

PMS yaşla dəyişirmi?

Ən çox 30-lu yaşlarda görülür; 30-ların sonu və 40-lı yaşlarda menopauzaya yaxınlaşdıqca arta bilər (ABŞ Qadın Sağlamlığı Ofisi). Bu dövrdəki dəyişikliklər üçün Perimenopauza nədir? yazımıza baxa bilərsiniz.

PMS ilə hamiləlik əlamətləri qarışa bilərmi?

Bəli, bəzi əlamətlər oxşar ola bilər: döşlərdə həssaslıq və yorğunluq hamiləliyin ilk həftələrində də görülür (NHS). Aybaşınız gecikibsə və hamiləlik ehtimalı varsa, test edin; ev testləri aybaşı gecikməsinin ilk günündən etibarən ən etibarlı nəticəni verir (NHS).