# Aybaşı pozuntusu nə vaxt və niyə olur?

- Səhifə: https://www.carewithki.com/az/meqaleler/aybasi-pozuntusu-ne-vaxt-ve-niye-olur
- Dərc: 6 iyul 2026
- Mövzular: Hormonal balans, Aybaşı
- Mövzu səhifəsi: Menstrual tsikl və PMS https://www.carewithki.com/az/meqaleler/movzu/menstrual-tsikl-ve-pms
- Dərc edən: care with .ki (məzmun prinsipləri: https://www.carewithki.com/az/mezmun-prinsipleri)

![Aybaşı pozuntusu nə vaxt və niyə olur?](https://www.carewithki.com/blog/adet-duzensizligi-ne-zaman-ve-neden-olur.jpg)

> Amerika Mamalıq və Ginekologiya Kolleci (ACOG) və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) standartlarına görə sağlam menstrual tsikl bu parametrlərlə müəyyən edilir:

## Normal aybaşı tsikli necə olmalıdır?

Amerika Mamalıq və Ginekologiya Kolleci (ACOG) və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) standartlarına görə sağlam menstrual tsikl bu parametrlərlə müəyyən edilir:

- Tsiklin müddəti: Bir aybaşının ilk günündən növbəti aybaşının ilk gününə qədər keçən müddət 24 ilə 38 gün arasında olmalıdır.
- Qanaxmanın müddəti: Qanaxmanın 4 ilə 8 gün davam etməsi normal sayılır.
- Qanaxmanın miqdarı: Tsikl başına orta hesabla 30 ilə 80 ml (təxminən 2–3 xörək qaşığı və ya gündə 3–6 standart bez/tampon dəyişimi) qan itkisi adidir.
Bu hədlərdən kənar hər hansı vəziyyət klinik olaraq «anormal uşaqlıq qanaxması» (AUQ) və ya xalq arasında aybaşı pozuntusu adlanır.

## Aybaşı pozuntusu nə vaxt və niyə olur?

Menstrual nizam hipotalamus-hipofiz-yumurtalıq (HPO) oxu adlanan mürəkkəb hormonal zəncir tərəfindən idarə olunur. Bu zəncirdəki ən kiçik kənarlaşma pozuntuya səbəb olur. Həyatın müəyyən dövrlərində və bəzi spesifik hallarda bu pozuntuların rast gəlinmə tezliyi artır:

### 1. Həyatın keçid dövrləri (fizioloji səbəblər)

- Yeniyetməlik dövrü (menarxedən sonra): İlk aybaşından sonrakı ilk 1–3 il ərzində HPO oxu hələ tam yetkinləşmədiyi üçün anovulyator (yumurtlamasız) tsikllər və pozuntular çox tez-tez müşahidə olunur.
- [Perimenopauza](https://www.carewithki.com/az/meqaleler/perimenopauza-nedir-40-li-yaslarda-bedende-neler-deyisir) (menopauzadan əvvəlki keçid): Menopauzaya yaxınlaşdıqca yumurtalıq ehtiyatının azalması ilə estrogen və progesteron dalğalanmaları yaşanır. Tsikllər qısala, uzana və ya aylarla aybaşı olmaya bilər.

### 2. Endokrin və metabolik pozuntular

- Qalxanabənzər vəzin disfunksiyaları: Hipotireoz (qalxanabənzər vəzin zəif işləməsi) ağır və uzun qanaxmalara, hipertireoz (həddindən artıq işləməsi) isə aybaşının gecikməsinə və ya qanaxmanın çox azalmasına səbəb olur. Qalxanabənzər vəz hormonları cinsiyyət hormonlarını bağlayan zülalların sintezinə birbaşa təsir edir.
- Hiperprolaktinemiya: Süd hormonu olan prolaktinin (stress, hipofiz adenoması və ya bəzi dərmanlar səbəbindən) yüksək olması yumurtlamanı yatırır.
- Polikistik metabolik yumurtalıq sindromu (PMOS): Köhnə adı ilə PKYS kimi tanınan və reproduktiv yaşda olan qadınlarda ən çox rast gəlinən hormonal/metabolik pozuntu səbəbidir. Bu vəziyyətin yalnız yumurtalıqlarla məhdudlaşmadığı, insulin rezistentliyini və metabolik prosesləri də əhatə etdiyi aydınlaşdığı üçün artıq PMOS adlandırılır. Yüksək androgen (kişi hormonu) səviyyələri yumurtlamanın qarşısını alır; bu da seyrək aybaşı (oliqomenoreya) və ya ümumiyyətlə aybaşının olmaması (amenoreya) ilə nəticələnir.

### 3. Həyat tərzi və ətraf mühit amilləri

- Xroniki stress: Kortizol hormonunun artması hipotalamusdakı GnRH (qonadotropin-rilizinq hormonu) ifrazını yatıraraq aybaşının gecikməsinə və ya tamamilə dayanmasına səbəb ola bilər.
- Qəfil çəki dəyişiklikləri və aşağı bədən kütləsi indeksi: Bədəndə yağ nisbətinin kritik səviyyədən aşağı düşməsi (xüsusilə qidalanma pozuntularında və ya ağır idman yüklərində) estrogen sintezini dayandıraraq «funksional hipotalamik amenoreya»ya səbəb olur.

### 4. Dərman qarşılıqlı təsirləri

- Doğuma nəzarət həblərinin nizamsız qəbulu və ya yeni başlanması, [təcili kontrasepsiya](https://www.carewithki.com/az/meqaleler/tecili-kontraseptiv-heb-neye-yarayir) (ertəsi gün həbləri), bəzi antidepressantlar (SSRI-lər prolaktini artıra bilər), antipsixotiklər və kortikosteroidlər menstrual nizama birbaşa təsir göstərə bilər.

## Nə vaxt narahat olmalı?

Hər aybaşı gecikməsi və ya pozuntusu təcili vəziyyət olmasa da, aşağıdakı əlamətlərdən biri və ya bir neçəsi varsa, vaxt itirmədən mama-ginekoloqa müraciət etməlisiniz:

- 90 günlük gecikmə: Hamiləlik olmadan 3 ay və ya daha uzun müddət heç aybaşı olmamısınızsa (ikincili amenoreya).
- Tez-tez tsikllər: Aybaşı qanaxmalarınızın başlanğıc tarixləri arasındakı müddət 21 gündən az olmağa başlayıbsa.
- Həddindən artıq bol qanaxma: Saatda birdən çox bezi/tamponu tamamilə dolduracaq qədər bol qanaxmanız varsa, gecələr bezi dəyişmək üçün oyanırsınızsa və ya sikkə böyüklüyündə laxtalar düşürsə (menorragiya — qansızlıq riski yaradır).
- 7 gündən uzun davam edən qanaxma: Menstrual qanaxmanız müntəzəm olaraq 7–8 gündən çox davam edirsə.
- Aralıq qanaxmalar: İki normal aybaşı dövrü arasında ləkələr və ya nəzərəçarpan qanaxmalar (metrorragiya) olursa.
- Şiddətli ağrı: Aybaşı dövrlərini müşayiət edən, gündəlik həyatı iflic edən və reseptsiz ağrıkəsicilərə cavab verməyən şiddətli çanaq ağrısı varsa (endometrioz və ya mioma əlaməti ola bilər).
- Menopauzadan sonra qanaxma: Menopauzaya girdikdən (ən azı 1 il heç aybaşı olmadıqdan) sonra baş verən, miqdarından asılı olmayaraq hər cür qanaxma və ya ləkələnmə (endometrium xərçəngi riski baxımından mütləq müayinə tələb edir).

## Nə edə bilərsiniz?

Pozuntunun əsasında duran səbəbin müalicəsi fərdidir və həkim nəzarəti altında aparılmalıdır. Amma ümumi menstrual sağlamlığı dəstəkləmək üçün bu addımları ata bilərsiniz:

- Tsiklinizi izləyin: Rəqəmsal tətbiqlər və ya təqvim vasitəsilə qanaxmanızın başladığı günü, müddətini və intensivliyini qeyd edin. Bu məlumatlar ginekoloqunuz üçün ən dəyərli diaqnostik vasitədir.
- Qidalanma və qida əlavələri: Həkim və əczaçınızın nəzarəti altında insulin rezistentliyində dəstək olduğu və HPO oxunu dəstəklədiyi klinik tədqiqatlarla göstərilən mio-inozitol, hormonal balansda rol oynayan [maqnezium](https://www.carewithki.com/az/meqaleler/her-maqnezium-eynidirmi-hansi-maqnezium-neye-yarayir), B6 vitamini və çatışmazlıq varsa D vitamini səviyyələrinizi optimallaşdırın.
- Təsadüfi bitki kürlərindən qaçının: Qulaqdan eşitmə məlumatlarla qəbul edilən bəzi bitki çayları və ya kürlər (məsələn, vitex və ya boymadərənin nəzarətsiz istifadəsi) qaraciyər fermentlərini yora və ya mövcud hormonal balanssızlığı daha da mürəkkəbləşdirə bilər. Qida əlavəsi qəbul etməzdən əvvəl mütləq əczaçınızla məsləhətləşin.

## Ədəbiyyat və elmi mənbələr

- ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists). (2021). Screening and Management of Abnormal Uterine Bleeding in Adolescent Patients. Committee Opinion No. 651.
- Munro, M. G., et al. (FIGO Menstrual Disorders Committee). (2018). The FIGO FIGO Systems for Nomenclature and Classification of Causes of Acute and Chronic Abnormally Uterine Bleeding in the Reproductive Years. International Journal of Gynecology & Obstetrics, 143(3), 393-408.
- Bulsara, J., et al. (2021). A review of polycystic ovary syndrome: An diagnosis, pathogenesis, and management update. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 106(7).
- World Health Organization (WHO). (2019). International Classification of Diseases for Mortality and Morbidity Statistics (11th Revision). Menstrual cycle disorders.
- AE-PCOS Society & International Consensus Criteria (2025/2026): Redefining PCOS to PMOS: Shifting the Paradigm from Ovarian Cysts to Metabolic and Endocrine Dysfunction. Journal of Clinical Endocrinology.

_Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil._